Voorwoord - Aldus zal gans Israel behouden worden

Op deze blog probeer ik een leesbare uitleg van de Romeinenbrief van de apostel Paulus te geven. Ik ben blij met commentaren die diverse mensen op mijn eerste aanzet hebben gegeven. Nu ga ik de brief van Paulus per hoofdstuk beschrijven. Ik doe dat met Rom 11:25-26 als centrale tekst. Ik geloof dat het Paulus in deze brief vooral te doen is om de discussie die uitmondt in zijn uitspraak: 'aldus zal gans Israel behouden worden.

Rom 1 heb ik wat mij betreft redelijk 'af'. Wat ik over Rom 2-16 schrijf, behoeft nog een behoorlijke literaire verbetering.

In de inhoudsopgave hier links treft u de hoofdstukindeling van deze blog. Voelt u zich vooral vrij op mijn bijdragen te reageren (dat kan onder elk hoofdstuk), want ik word graag wijzer dan ik ben. Met uw hulp kan ik in elke geval die indruk wekken he?

Ik ben (nog?) niet van plan commentaren te gaan citeren. Dat zou een goedkope truc zijn, om me te verbergen achter de mening van anderen voor mijn eigen exegetische keuzes... want ik zou toch alleen maar citeren waar ik het mee eens ben. Ik vind het bovendien veel spannender om eerst maar eens zonder die commentaren te zien wat ik aan het begrijpen van deze brief kan bijdragen. Ik bedoel hiermee niet te suggereren dat ik origineel ben trouwens. Ik heb door de jaren het een en andere gelezen en beluisterd en besproken natuurlijk.

Beoordeelt u zelf maar wat u er van vindt; en als het voor u nut heeft gehad deze studies door te nemen, laat me dat ter bemoediging maar weten. Vind u het 10x niks, dan hoor ik dat ook graag beargumenteerd - opdat ik me van mijn dwaalweg bekeer.






Rev Dr Jos M Strengholt
Cairo, Egypte

Wat betekent het Gr: Houtoos? Opnieuw: Br Arie Kleijne

Vandaag kreeg ik een vriendelijke email van br. Arie KLeijne. Hij schreef me dit:

Geachte broeder.

Hierbij in de bijlage nog een document waaruit blijkt dat in 1963 reeds inzicht was dat de vertaling "aldus" niet juist is in Rom.11:26.
Maar ja, alles hangt af van of men het komende Vrederijk wil zien of niet.
Ik zend het u maar ter informatie.
Met vriendelijke groet,
Arie Kleijne

Het bewijs dat br. Kleijne meestuurde, is dit: Mijn commentaar hierop is, dat het natuurlijk mogelijk is om hier en daar een vertaling te vinden die onze mening bevestigt. Dit lijkt me daar een voorbeeld van. Wat me opvalt, Br Kleijne, is dat u in uw eigen woorden duidelijk maakt dat voor u het geloof in een komend 1000-jarig rijk bepaalt hoe u in Rom 11:26 'houtoos' wil vertalen.

Ik heb dacht ik in deze studies over de Romeinenbrief en over hoe het woord 'houtoos' in de hele brief wordt gebruikt, aardig stevig aangetoond dat het echt niet gepast is om 'houtoos' in Rom 11:26 te vertalen met 'daarna'. Het woord 'houtoos' komt vaak voor in de Romeinenbrief, en betekent in alle andere gevallen: 'op deze manier'.

Wil u suggereren dat we alleen in dit ene geval van Rom 11:26 het woord 'houtoos' anders moeten vertalen OMDAT DIT BETER PAST BIJ GELOOF IN EEN KOMEND VREDERIJK? Me dunkt, dat is een uiterst gevaarlijk vertaalprincipe.

1. Rom 1:1-32 - Evangelie voor alle mensen

De stad Rome was een multiculturele wereldstad in het jaar 55 of 56 na Christus, toen Paulus zijn brief aan de christelijke gemeente in Rome schreef. Dit multiculturele karakter van de stad zorgde voor nogal wat problemen in de jonge kerk; Paulus gaf ze advies over de kwesties die speelden, en hoopte tegelijk op de hulp van de gemeente voor de zendingsreis die hij naar Spanje wilde ondernemen.

In Rome woonden naar schattingen ongeveer miljoen mensen; de meesten van hen stamden ongetwijfeld uit Italia, maar in Rome woonden ook Syriërs, Spanjaarden, Germanen, Galliërs, Afrikanen en meer. Misschien waren er ook wel mensen uit de Lage Landen - Belgen en Batavieren. Die volken behielden tot op zekere hoogte allemaal hun eigen talen, culturen en religies, ook al woonden ze in de grote stad Rome. Het is dus better over Rome te spreken als een schaal tutti frutti dan over een smeltkroes.

In Rome woonden ook 20,000 tot 30,000 Joden. Die vormden weliswaar een kleine minderheid, maar ze waren wel heel zichtbaar aanwezig. Een groot deel van hen was Griekstalig en had zich aan Griekse culturele gewoonten aangepast, maar toch waren ze ‘anders’. Dit uitte zich onder meer in dat ze niet meededen aan de publieke erediensten van het Romeinse Rijk en omdat ze geen afbeeldingen van hun God maakten. In de ogen van de meeste bewoners van Rome waren Joden dus ‘atheïsten’. Verder vielen ze op doordat al hun jongetjes besneden werden, door hun strikte regels voor het rusten op de zaterdag, en door hun voedselwetten. Omdat ze meenden dat ze zich zouden verontreinigen door met ‘heidenen’ te eten, waren ze in de ogen van velen ‘asociaal’.

In die veelkleurige warwinkel van talen, volken en religies, be-vond zich ook een minuscule minderheid van christenen. Die waren afkomstig uit allerlei naties, maar onder hen waren opvallend veel Joden. Dat was natuurlijk niet toevallig want de nieuwe leer van de Jood Jezus was in Israel ontstaan en daar vandaan overgewaaid naar Rome. Voor buitenstaanders leek het christelijk geloof weinig anders dan een richting binnen het Jodendom.

De kerkelijke gemeente van Jezus Christus was, net als de bevolking van Rome, een multicultureel gezelschap. Dat leverde, niet onverwacht, de nodige spanningen in die jonge gemeente op, vooral tussen Joden enerzijds en gelovigen uit andere volken aan de andere kant. Het hart van hun twist ging over de mate waarin niet-Joden zich aan de traditionele Joodse wetten moesten houden. Moesten die Perzen, Arabieren, Afrikanen, Germanen, Belgen, al die ‘heidenen’, in wezen eerst de Joodse cultuur als de hunne aannemen alvorens ze konden worden erkend als echte volgelingen van de Joodse Messias?

Centraal in de onenigheid stond de kwestie van de besnijdenis. In de optiek van wetgetrouwe Joden was de besnijdenis de enige manier voor niet-Joden om deel te krijgen aan Israëls verbondsbeloften. Door de besnijdenis werden ze als het ware afgesneden van hun etnische achtergrond en ingelijfd bij Israël. Die besnijdenis was bovendien symbolisch voor het nauwkeurig onderhouden van alle wetten van Israël, zoals door God gegeven in de Torah. Dat, en dat alleen, werd door gezien als toegangspoort tot het heil voor alle mensen. Veel van de Joden in Rome die Christus volgden, waren opgegroeid met dit soort gedachtengoed en zo was dit ook de gemeente van Christus binnengedrongen.

De Joden in de gemeente hadden nog een ander probleem; ze stonden onder zware kritiek van hun synagogen die het idee dat Jezus de Christus (de Messias) was, volledig verwierpen. ‘Als hij dat was’, zo redeneerden ze, ‘hoe kan het dan dat Israel nog niet is ge-red van de Romeinse bezetters en van alle problemen waaronder het land gebukt gaat? Waarom is de heilsstaat niet aangebroken? Waarom is nog niet heel Israel gered?’ Dat waren vragen die ook onder de Joodse volgelingen van Jezus sterk leefden, zo zal blijken in onze studie van de Romeinenbrief.

In de brief lijkt Paulus ook in te gaan op een soort triomfalisme van de niet-Joodse gemeenteleden. Waar dat uit voortkwam is uit de brief niet erg duidelijk. Misschien dat sommige mensen uit de volken neerkeken op de Joodse gevoeligheden ten aanzien van de wet en andere kwesties die samenhingen met hun Joodse achtergrond? In elk geval blijkt later in de brief dat er nogal wat Joden hamerden op de noodzaak om de Torah te handhaven, terwijl de niet-Joden juist – misschien wel triomfantelijk – beweerden dat ze met die Joodse gewoonten niks van doen hadden.

Paulus lijkt vanaf de eerste woorden van zijn brief aan de christelijke gemeenschap in Rome duidelijkheid te hebben willen scheppen: Het evangelie van Jezus Christus is ingebed in het leven van het volk van Israël. Dit evangelie was door de profeten van Israël voorzegd, opgeschreven in de Heilige Schriften van Israël, en het gaat over degene die stamt uit het nageslacht van David, de grootste koning van Israël. (Rom 1:2-4) Ik onderstreep dit aspect uit de opening van Paulus omdat het makkelijk is om hier overheen te lezen. Voor de christenen in de kerk in Rome was dat ondenkbaar. Vanwege hun tweedracht zullen beide groepen uiterst zorg-vuldig hebben geluisterd naar hoe Paulus hen aansprak. ‘Wat zegt hij over Israël en Joden? Wat zegt hij over de niet-Joden in de gemeente? Schaart Paulus zich achter de Joden in de gemeente? Of steunt hij juist de standpunten van de niet-Joden?’

De Joodse volgelingen van Jezus zullen zich erkend hebben ge-voeld door de manier waarop Paulus zijn brief opende. Hij maakt aan alle gelovigen duidelijk dat de evangelische weldaden voor Joden en voor de mensen uit de andere volken zuiver en alleen via het Jodendom in de wereld zijn gekomen. Voor de Joden in de gemeente in Rome was dit een bemoediging; ze werden direct erkend als bijzonder volk. Voor de heidenen was dit een aanmoediging om de Joden in de gemeente en daarbuiten gepast respect te tonen. ‘Het heil is uit de Joden’, zei Paulus. Het evangelie stamt uit Israel.

In de Romeinenbrief komen de termen ‘volken’ en ‘Joden’ veel voor. Dat is geen wonder, want het thema van de brief hangt nauw samen met de vraag hoe de verhouding is tussen die volken, Israël, en de redding die God in het evangelie aanbiedt. Paulus deelde de mensheid in deze twee groepen in, waarbij het onderscheid volkenkundig is. Hij gebruikte het Griekse woord ethnoi voor ‘volken’, waar wij ons woord ‘etnisch’ vandaan hebben. In het Nederlands heeft dat de connotatie van een primitieve stam of iets dergelijks, maar de Griekse betekenis is objectiever. Het gaat gewoon om ‘volken’, zoals je Nederlanders (met enige moeite) een ‘volk’ zou kunnen noemen.

Ik gebruik als vertaling voor ethnoi liefst het woord ‘volken’, en liever niet te vaak het woord ‘heidenen’ zoals de NBG-vertaling (1951) deed. ‘Heidenen’ heeft in ons taalgebruik de betekenis gekregen van niet-christelijk, of moreel slecht, en die betekenis had het voor Paulus zeker niet. De Nieuwe Bijbel Vertaling (NBV) vertaalt ethnoi, terecht, meestal als ‘volken’, en veel minder als ‘heidenen’. We moeten goed in de gaten houden dat Paulus met het woord niets anders bedoelde dan alle volken behalve de Joden. Voor de meeste Joden had de term ethnoi overigens een uiterst negatieve connotatie; ze beschouwden alle volken als minderwaardig. Die waren immers, in tegenstelling tot Israël, niet door God uitverkoren?

Paulus zegt dat degenen aan wie hij in Rome schrijft tot de categorie van die volken behoren. (Rom 1:5-6, 13-14) Blijkbaar was de gemeente in Rome vooral afkomstig uit de volken, en niet in meerderheid Joods. Het kan ook zijn dat Paulus in het eerste gedeelte van zijn brief specifiek de mensen uit de volken aanspraakt. Hij lijkt in zijn brief nogal eens te wisselen tussen de groepen die hij aanspreekt. Als dit het geval is in Rom 1, kunnen we dus niet concluderen dat de gemeente vooral niet-Joods was.

Dat voor Paulus die indeling van de wereldbevolking in Israël en de volken niet de enige manier van indelen van de mensheid is, blijkt uit hoe hij het ook heeft over Grieken (Grieks: Hellenoi) en en Barbaren (Grieks: Barbaroi). (Rom 1:14-15) De NBG-vertaling gebruikt de termen ‘Grieken’ en ‘Barbaren’, maar de NBV spreekt over ‘beschaafden’ en ‘niet beschaafden’. Daarmee geeft de NBV heel goed de betekenis en de gevoelswaarde van die woorden aan. De Hellenoi waren alle mensen die de Griekse taal en cultuur als de hunne hadden geadopteerd; Grieks was de cultuurtaal van die tijd. Paulus maakt hier dus een taalkundig en cultureel, niet een nationaal onderscheid. Dit was de manier waarop de meeste ontwikkelde mensen van die tijd de wereld indeelden; je was geletterd en kon Grieks lezen, schrijven en spreken, of je was ongeletterd omdat je het Grieks niet machtig was. Voor de ontwikkelde men-sen van die tijd vielen Joden die enkel Aramees spraken, dus onder de niet-beschaafden, de ongeletterden, de Barbaren.

Paulus gebruikte het Grieks als taal voor zijn communicatie. Hij schreef aan de gemeente in Rome in het Grieks. Hij hoorde wat dat betreft dus bij de Hellenoi. Net als Paulus waren veel Joden in wezen Hellenoi, vooral diegenen die buiten Israël woonden. Velen immers spraken Grieks en geen Aramees, laat staan Hebreeuws. Toch beschouwden deze gehelleniseerde Joden zich be-slist niet als onderdeel van de ethnoi, de volken.

Misschien wilde Paulus zijn lezers de indruk wil geven dat hij zowel kon leven met de algemene visie op de mensheid, die mensen indeelt als Griekstalige en alle anderen, maar dat hij ook de Joodse visie aanhangt, die de wereld indeelt in Joden en de volken. Voor zijn denken over verlossing gaat Paulus geheel uit van die laatste, dus de Joodse, kijk op de wereld.

Paulus liet in de Romeinenbrief zien dat voor hem de verbonden die God met Israël sloot, bepalend waren voor zijn denken over het evangelie en de behoudenis die Christus daarin biedt. Hij had uiteraard bovenmate interesse in die verbonden toen hij nog een Farizeeër was die de jonge kerk vervolgde, maar de centraliteit van die verbonden bleef, ook toen Paulus volgeling van Christus werd, overeind staan. Wel zullen we zien hoe de betekenis van het ver-bond voor Paulus veranderde; dat is meteen duidelijk in deze opening van de brief, want Paulus schreef daar dat hij door God was gezonden om alle volken te dienen en tot geloof in Jezus te brengen. (Rom 1:5, 14-15)

Paulus noemde alle gelovigen, of ze nu van Joodse of van andere afkomst waren, ‘geroepenen door Jezus Christus’, ‘geliefden van God’, en ‘heiligen’. (Rom. 1:6) Prachtig voor de niet-Joden in de gemeente, die vast van hun bank opveer-den bij deze woorden van de apostel. Hij behandelde ze als gelijkwaardige deelnemers aan het heil van God; Belgen, Italianen en Syriërs in de gemeente waren wat Paulus betreft evenzeer ge-roepen, geliefd en heilig als de Joden in de gemeente.

Voor de Joden in de gemeente was dit een moeilijke kwestie. Israel was eeuwenlang gewend zichzelf te zien als een uniek volk, dus het moet enorm schrikken zijn geweest dat Paulus de gelovigen uit de heidenen op dezelfde manier aansprak als de gelovigen uit het Jodendom. Ik kan me de vragen van de Joodse volgelingen van Jezus heel goed voorstellen: ‘Wat blijft er dan nog over van de unieke positie van Israël? Is niet bij uitstek Israël de geliefde - en Esau gehaat? Israël is toch geroepen - en de volken niet? Hoe kunnen die onbesneden mensen uit de volken dan zomaar deel krijgen aan het heil, zonder dat die zich nauwkeurig aan de Torah gaan houden? De Torah, die heeft toch niet afgedaan?’

Van Paulus was in Rome al bekend dat hij de wereld doortrok met de boodschap dat wetgetrouwe Joden zonder Christus verloren zijn. Wat dit betekent, zullen we later zien, maar de vragen die bij de Joodse gelovigen opborrelden moeten legio zijn geweest. Geen wonder. Luister bijvoorbeeld naar deze uitspraak van Jeremia die heel goed aan allerlei Joodse vragen ten grondslag kon liggen:

De dag zal komen - spreekt de HEER – dat ik aan Davids stam een rechtmatige telg laat ontspruiten, die als koning een wijs beleid zal voeren en die ik het land recht en gerechtigheid zal handhaven. Dan wordt Juda verlost en zal Israël in vrede leven. Zijn naam zal zijn ‘De HEER is onze gerechtigheid’. (Jeremia 23:5-6)

Dit Schriftgedeelte van Jeremia helpt ons om te begrijpen waarom de Joodse gelovigen in de christelijke gemeente in Rome met levensgrote vragen zaten. ‘De telg van David is gekomen, zoals beloofd door de profeten. Maar dan is het nu toch tijd voor Israël om behouden te worden? Houdt God zich wel aan zijn beloften? Paulus spreekt wel over het geloof in Christus dat overal onder de heidenen toeneemt, maar hoe zit het nu met Israël? Hoe kan het zijn dat de meeste Joden ongelovig zijn, nu de Messias er is?’ Dat waren zeer wezenlijk vragen voor de Joodse volgelingen van Christus. Paulus zal ze in zijn brief beantwoorden.

Dit gedeelte van Jeremia lijkt me bovendien een bijzonder geschikte samenvatting van de achtergrond waartegen we de Romeinenbrief moeten zien, aangezien de kernwoorden die in deze verzen worden gebruikt, keer op keer terugkeren in de brief van Paulus. Het begint met de nakomeling van David, waar Paulus zijn brief mee opende. (Rom 1:3) Ook de termen ‘koning’, ‘gerechtigheid’, ‘verlossing’ en ‘vrede’ zijn kernwoorden in het evangelie zoals in de Romeinenbrief gepresenteerd. Paulus gebruikte deze welbekende woorden uit de Joodse Schriften en liet zien hoe die te maken hebben met Jezus Christus. Of, om het anders te zeggen, Paulus liet zien hoe hij na de komst van Jezus Christus het Oude Testament is gaan ‘herlezen’.

Na zijn algemene inleiding (Rom 1:1-15) ving Paulus aan met zijn eigenlijke betoog in Rom 1:16: Het evangelie is ‘Gods reddende kracht voor allen die geloven, voor Joden in de eerste plaats, maar ook voor andere volken’. Het laatste woord van dat vers, ‘volken’, is eigenlijk Hellenoi in het Grieks. Nu gebruikte Paulus dat woord blijkbaar voor alle niet-Joden; hij bedoelde daar ongetwijfeld niet mee dat hij de Barbaroi, de niet beschaafde mensen, buitensloot. Ik denk eerder dat hij deze twee termen, ‘Jood’ en ‘Griek’, gebruikte om de feitelijke samenstelling van de gemeente in Rome mee aan te duiden. Het ging daar, wellicht, om Joden en om geletterde, Griekstalige niet-Joden. Vandaar ook dat hij zijn brief aan de gemeente in het Grieks schreef.

Wat betekent dit ‘voor Joden in de eerste plaats, maar ook voor andere volken?’ Ik kan me voorstellen dat het nu beurt was voor de Joodse gelovigen om op te veren, en om met groot genoegen vast te stellen dat Paulus het toch wel mooi door had. ‘Wij Joden komen op de eerste plaats. Laten de gelovigen uit de volken in de gemeente dat maar goed in de oren knopen. Wij hebben het primaat.’ Paulus maakte in zijn openingsverzen al duidelijk aan het evangelie is ingebed in Israël; het is voor Joden in de eerste plaats. Nu herhaalde hij dit dus.

Maar Paulus maakte ook duidelijk dat behoudenis beschikbaar is voor een ieder die gelooft - en dat daarbij geen onderscheid is tussen mensen van Joodse of Griekse achtergrond. Voor beide groepen was geloof de enige manier om behouden te worden. We zien de glimlach verschijnen in de gezichten van de niet-Joden in de gemeente die de brief van Paulus horen voorlezen. ‘Zie je wel dat er geen onderscheid is? God is voor iedereen hetzelfde.’ Waar het om het aanbod van het heil gaat, en de verhouding tussen God en de hele mensheid, is er inderdaad geen onderscheid. Paulus zal dat verder uitwerken in zijn brief.

Die reddende kracht van het evangelie, dat is waar het om draait in de Romeinenbrief. De profeten hadden beloofd dat Israël verlost zou worden door de komst van de Messias, en Paulus spreekt daar nu over: door de Messias kunnen alle Joden behouden wor-den. Alle heidenen trouwens ook. De etnische achtergrond speelt geen rol. De wet trouwens ook niet, ik noem het nog maar eens; voor Joodse lezers van deze brief was het moeilijk te pruimen dat je over behoudenis kunt spreken zonder het meteen over wetbetrachting te hebben.

Paulus bewijst zijn uitspraak over de genoegzaamheid van geloof door Habakuk 2:4 te citeren: ‘De rechtvaardige zal leven door geloof.’ Om te begrijpen wat dat wil zeggen is de context van Habakuk interessant, en de Joden die hun Schriften kenden, beseften dit waarschijnlijk wel. De uitspraak van Habakuk gaat over de Joden die behouden zouden worden als God door middel van het volk der Chaldeeën straf zou gaan oefenen over Israël voor haar onrechtvaardigheid. Als de Chaldeeën Israël gaan veroveren, ont-komen alleen degenen die geloven, profeteerde Habakuk.

Als Paulus inderdaad aan deze context dacht, zei hij twee belangrijke dingen met dit citaat. Ten eerste, dat alleen Joden die geloven, behouden worden, en de andere Joden dus niet. Hij bewees daarmee dat het ook al uit de Joodse Schriften van het Oude Testament duidelijk was, dat niet alle Joden behouden worden. Minstens zo belangwekkend is dat Paulus dit vers, dat in Habakuk duidelijk alleen op Israël sloeg, nu zomaar geldigheid gaf voor Joden en voor mensen uit de volken. Voor allen geldt: wie gelooft, zal behouden worden.

Voor niet-christelijke Joden die deze woorden van Paulus hoorden, was dit echt onacceptabel Schriftgebruik. En ik denk dat de Joden in de gemeente in Rome ook moesten slikken. Die dachten vast: ‘De belofte bij de profeten was toch dat als de telg van David kwam, geheel Israël behouden zou worden? En nu beweert Paulus dat alleen de Christus-gelovige Joden behouden worden, nota bene op dezelfde manier als de mensen uit de volken!’ De Joden in de gemeente hoorden dus dat Paulus inderdaad een evangelie preekte dat sterk afweek van de traditionele etnocentrische visie van Israël. Niet langer staan Israël en de Torah van Israël centraal bij Paulus.

Samenvattend kunnen we zeggen dat de Joden in de gemeente twee centrale vragen hadden, die nauw met elkaar samenhingen. Ten eerste, als er voor God geen onderscheid is tussen Joden en mensen uit de volken, wat is dan nog het unieke aan Israël? En vervolgens, misschien nog veel belangrijker, hoe kan het dat niet alle Joden behouden worden, terwijl de Messias al gekomen is? De beantwoording van deze vragen is een belangrijke rode draad door de Romeinenbrief, die uitmondt in de uitspraak van Paulus: ‘Dan zal heel Israël worden gered.’ (Rom 11:26) De NBG-vertaling is hier overigens beter: ‘...aldus zal gans Israël behouden worden.’ Dat dit een betere vertaling is, zal ik later aantonen.

Omdat de beantwoording van de centrale vragen die ik noemde, uitmondt in die tekst ‘...aldus zal gans Israël behouden worden’, zullen we goed letten op het gebruik van de termen die in dat vers voorkomen: ‘aldus’ (Grieks: houtoos), ‘gans’ (Grieks: pas), ‘Israel’, en daaraan verwant ‘Jood’ (Grieks: Israel en Ioudaios), en ‘behoudenis’ (Grieks: soteria). Bij de behandeling van Rom 11:26 zullen we nauwkeurig stilstaan bij hoe Paulus in deze brief de woorden houtoos en pas gebruikte. Omdat de begrippen Israel, Jood en behoudenis in grote delen van de brief een centrale rol spelen, wacht ik niet tot Rom 11:26 met de behandeling van die woorden; hun betekenis wordt tijdens de studie allengs duidelijker.

In dit eerste hoofdstuk zegt Paulus niet veel over de betekenis van het woord ‘behoudenis’ (soteria). Wel zien we zien dat behoudenis te maken heeft met rechtvaardigheid van God, met rechtvaardige mensen, met geloven, en met leven. (zie Rom. 1:16-18) Het is het tegendeel van de toorn van God en alle soorten van gruwelijke onrechtvaardigheid. (Rom 1:18-32)

Dat God het evangelie aanbiedt aan alle mensen, Joden en niet-Joden, is omdat alle mensen dat even hard nodig hebben, legt Paulus uit. Gods rechtvaardige toorn gaat immers over ‘al het kwaad en onrecht’. (Rom 1:18) Daarbij maakt het niet uit wat voor etnische achtergrond mensen hebben. Vervolgens omschrijft Paulus in Rom 1:18-32 de zondige levensstijl van alle mensen, om aan te geven waarom Gods oordeel over iedereen, Jood of niet, rechtvaardig is.

Paulus lijkt aanvankelijk vooral de levensstijl van de volken, niet die van Joden, te beschrijven in dit gedeelte. Hij noemt verregaande vormen van afgoderij en onzedelijkheid. De beschrijving van de afgoderij lijkt uit Deu 4:15-19 overgenomen Voor in het vrome Jodendom opgegroeide volgelingen van Jezus maakt Paulus het wel erg makkelijk om te denken: ‘Ja inderdaad, die volken zijn verschrikkelijk slecht, geen wonder dat het evangelie eerst voor de Joden is...’

Aan de andere kant, misschien herkenden Joden zich ook wel in deze beschrijving? Het gaat over mensen die God kenden. (Rom 1:21). Bovendien, de omschrijving van de zonden die hier worden genoemd, is niet veel anders dan hoe Habakuk het gedrag van Israel beschrijft.

En mochten Joden zich misschien niet aangesproken voelen door de lijst met grove zonden, Paulus heeft het tenslotte ook over de meer ‘acceptabele’ zonden. In Rom 1:29-31 geeft hij een opsomming van zonden die Gods oordeel zeker maken: afgunst, roddel, hoogmoed, trots, geen ontzag voor ouders, kortzichtigheid, trouweloosheid, liefdeloosheid, en meer. En dat Paulus wel degelijk ook Joden aansprak met deze opsomming van grove zonden, lijkt me helemaal evident als hij het tenslotte heeft over mensen die het vonnis van God kennen, namelijk dat zij, die zulke dingen bedrijven, de dood verdienden. (Rom 1: 32) Dit lijkt te duiden op Joden die de wet kennen. Heidenen kenden die rechtseis van God toch niet?

De verwarring over de vraag of Paulus het in Rom 1:18-32 over Joden of niet-Joden heeft, is misschien wel een bewuste keus van hem geweest. In ieder geval lijkt hij te laten zien dat waar het om Gods oordeel over de volken gaat, er geen reden is om onderscheid te maken. Er schuilt kwaad in alle mensen, en alle mensen moeten dus op Gods oordeel rekenen, of ze nu als Jood of niet-Jood zijn geboren. En precies om die reden biedt God in zijn goedheid aan alle mensen, zonder onderscheid te maken, de weg naar behoudenis. Dat is het evangelie; een evangelie waarbij het gaat om geloof in Jezus Christus, niet om de Torah en Joodse ethniciteit.

16. Romeinen 16:1-27

In dit hoofdstuk noemt Paulus allerlei namen van mede-christenen. Het is interessant dat deze lijst bestaat uit gelovigen van zowel heidense als Joodse achtergrond.  We nemen de lijst door.

1. Febe (Rom. 16:1) – de naam komt uit de Griekse mythologie, dus deze vrouw was waarschijnlijk van niet-Joodse afkomst, hoewel heel veel Joden zo gehelleniseerd waren dat het best kan dat zulke namen ook aan Joodse meisjes werden gegeven. 
   
2. Prisca en Aquila (Rom 16:3) waren twee Joden: zie Handelingen 18:1-2.  Deze speelden een belangrijke rol bij de niet-Joodse gemeenten. 
   
3. Epenetus (Rom. 16:5) – een vroege bekeerling in Asia, die zowel Jood als heiden kan zijn geweest. 
   
4. Maria (Rom. 16:6) was een Joodse naam. 
   
5. Andronicus en Junia (Rom. 16:7) waren Joden. 
   
6. Ampliatus (Rom. 16:8) was een gebruikelijke naam voor slaven in Rome; dit was waarschijnlijk een heiden, maar zeker is dat niet. 
   
7. Urbanus (Rom. 16:9) was ook een gebruikelijke naam voor Romeinse slaven. Waarschijnlijk een heiden, maar dat is niet zeker. 
   
8. Stachys (Rom. 16:9) was een gebruikelijke naam voor Griekse slaven, dus waarschijnlijk een heiden, maar dat is niet zeker. 
   
9. Apelles (Rom. 16:10) was een gewone Griekse naam; waarschijnlijk een heiden, maar er waren ook Joden met deze naam. 
   
10. Aristobulus (Rom. 16:10) – het is niet zeker of deze man zelf lid van de gemeente was, of dat het hier alleen gaat om een deel van zijn huishouden.  De naam is heidens. 
    
11. Herodion (Rom 16:11) was een Jood. 
    
12. Narcissus (Rom. 16:11) is een heidense naam; misschien gaat net als bij Aristobulus niet om Narcissus zelf, maar om leden van diens huishouden. 
    
13. Tryphena en Tryphosa (Rom. 16:12), twee vrouwen waarvan we de afkomst niet weten. 
    
14. Persis (Rom. 16:12) was een gebruikelijk naam voor slavinnen; waarschijnlijk heidens, maar zeker weten we dat niet. 
    
15. Rufus (Rom. 16:13) zou degene kunnen zijn die in Markus 15:21 wordt genoemd.  In dat geval is het een Jood.  Maar of het of die Rufus gaat, is onzeker. Het feit dat Markus zijn evangelie waarschijnlijk in Rome schreef, maakt het een intrigerende kwestie. 
    
16. Asyncritus, Phlegon, Hermes, Patrobas, Hermas (Rom. 16:14) hebben allemaal heidense namen, en de kans dat ze heidenen waren is dus groter dan dat ze Joden waren.
    
17. Philologus, Julia, Nereus, Olympas (Rom. 16:15) lijken me ook allemaal heidense namen, maar dat bewijst niet dat ze heidenen waren.
    

Uit de groeten die Paulus aan deze individuen doet, kunnen we dus niet veel meer opmaken dan dat hij een aantal Joodse christenen, en waarschijnlijk ook een aantal heidense christenen groette.  Dat lijkt logisch gezien de make-up van de gemeente in Rome. 

Paulus eindigt met een oproep om geen omgang te hebben met hen die onenigheden en verleidingen veroorzaken.  Hij wil de twist in Rome tussen de Joodse en de heidense factie beslechten. (Rom. 16:17-20) 

Tenslotte, Paulus schreef deze brief vanuit Korinthe. Dat blijkt uit het feit dat hij Febe naar Rome stuurt; Febe kwam uit Kenchreeen, een voorstadje van Korinthe. (Rom. 16:1)  Het blijkt ook uit de groeten die hij doet van Gaius en Erastus (Rom. 16:23-24), namen die aan de gemeente in Korinthe verbonden zijn. (zie 1 Cor. 1:14 en Handelingen 19:22)  

15. Romeinen 15:1-33

Paulus gaat nog even door op het thema dat hij in hoofdstuk 14 behandelde. Hij roept de gelovigen op om de gevoeligheden van de zwakken in de gemeente (dat waren mensen die bepaalde voedsel weigerden omdat het onrein was, en mensen die extra aan bepaalde dagen hechtten) te verdragen en om die mensen te bemoedigen.(Rom. 15:1-2)

Als voorbeeld gebruikt Paulus het leven van Christus, die zichzelf niet behaagde, maar alle gelovigen. De gemeente behoort eendrachtig te zijn om samen God te verheerlijken. (Rom. 15:3-6)

En opnieuw zegt Paulus dat de gelovigen in Rome elkaar moeten aanvaarden. Hij komt tot de afsluiting van het betoog dat hij in Romeinen 1 begon, want hij laat opnieuw zien dat God al in het Oude Testament zowel Joden als heidenen op het oog had. Wij (Joden en heidenen) moeten elkaar aanvaarden, zoals Christus een dienaar is van Joden en heidenen. (Rom. 15:7-12)
Paulus gaat vervolgens herhalen dat hij een dienaar van Christus is voor de heidenen (Rom 15:21), waarmee hij in Romeinen 1 is begonnen. Hij onderstreept dat hij dit deed vanuit Jeruzalem, waar het evangelie het eerst werd verkondigd.

Interessant zijn de woorden die Paulus in Rom. 15:16 gebruik. God heeft hem genade geschonken om een dienaar van Christus voor de heidenen te zijn in de heilige dienst van het Evangelie van God:

...opdat de offergave der heidenen [Gode] welgevallig zou wezen, geheiligd door de heilige Geest.

Ik denk dat Paulus met deze offergave concreet denkt aan de collecte die hij in Jeruzalem wil afleveren. Hij zegt in Rom. 15:25-27:

Maar thans ben ik op reis naar Jeruzalem ten dienste van de heiligen. Want Macedonie en Achaje hebben goedgevonden een handreiking te doen aan de armen onder de heiligen te Jeruzalem. Zij hebben het immers goedgevonden, maar zijn het ook jegens hen verplicht, want indien de heidenen aan hun geestelijke goederen deel hebben gekregen, behoren zij ook met hun stoffelijke goederen hen te dienen.

Dit is niet de plek om diep op deze collecte en de betekenis die Paulus eraan hecht in te gaan; in 2 Corinthiers 8-9 zegt hij er meer over. Maar wel lijkt me dat Paulus in deze collecte mogelijk een belangrijk symbol zag van de eenheid van de heidense en de Joodse volgelingen van Christus. Dr Bernhard Reitsma zegt over dit thema het volgdende:

Opnieuw staat het evangelie zelf op het spel. Wanneer de gemeente in Jeruzalem de collecte niet accepteert, worden daarmee impliciet de heiden-christenen als broeders en zusters afgewezen.  Maar als dat waar is, is God niet langer de God van de hele schepping. Paulus strijdt voor het ware evangelie, de waarachtige God, die zich in Christus bekendgemaakt heeft aan de hele wereld.[1]

Zag hij het ook als vervulling van profetie? In het Oude Testament wordt vaak gesproken over de rijkdom van de heidenen die naar Jeruzalem zal worden gebracht; hier is daar toch sprake van?  

De term offergave der heidenen die geheiligd is door de heilige Geest lijkt ook aan te geven dat Paulus wel een grote betekenis aan de collecte die hij ging afleveren hechtte. Ik vraag me af of de vertalers van het NBG (1951) wel gelijk hadden door tussen haakjes God in te voeren in Rom 15:16. Gaat het er Paulus wellicht veel meer om dat de bijdrage van de heidense gelovigen welgevallig is voor de Joodse volgelingen van Jezus in Jeruzalem? Het dankbaar aanvaarden van de heidens-christelijke steun zou een geweldig bewijs zijn van de echte eenheid van de gelovigen. Paulus vraagt in Rom. 15:30-31 voorbede voor precies deze kwestie:

Opdat ik behoed worde voor de weerspanningen in Judea, en dat mijn dienstbetoon voor Jeruzalem gunstig worde opgenomen door de heiligen, opdat ik in blijdschap tot u gekomen met Gods wil, mij tesamen met u verkwikken moge.

Als de volgelingen van Christus in Jeruzalem de handreiking van de heidense volgelingen van Jezus aanvaarden, zal dat voor Paulus en de gemeente in Rome verkwikking betekenen. Het is immers een krachtig teken van de eenheid van alle gelovigen, ondanks hun culturele en andere verschillen, en die eenheid is nou net waar de gemeente in Rome behoefte aan heeft.

Inderdaad, Paulus zegt dat hij de gemeente in Rome wil komen bezoeken. In Rom 15:23 zegt hij dat hij dat al jarenlang. Het is nog niet gebeurd omdat Paulus niet veel belang hecht aan het bezoeken van steden waar anderen al een gemeente hebben gesticht; Rome was zo’n stad. Maar hij wil nu bij ze langs gaan, om door hen te worden voortgeholpen op zijn zendingsreis richting Spanje. (Rom. 15:24)

Voetnoten:

[1] Bernhard Reitsma, Romeinen: De kracht van Gods genade (Zoetermeer, 2001), p. 13.

14. Romeinen 14:1-23

In dit hoofdstuk gaat Paulus verder op het gebod van de liefde waarover hij in het voorgaande hoofdstuk sprak. Hij past die gouden regel nu toe op het omgaan met verschil tussen gelovigen.
Paulus zegt dat we de zwakken in het geloof moeten aanvaarden zonder die te oordelen of the minachten. (Rom. 14:1, 10) We hebben niet het recht om oordeel te vellen over knechten die niet van ons zijn, maar van de Here, die bovendien alle gelovigen aanvaardt. (Rom. 14:4) We moeten in de eerste plaats op onszelf letten, zegt Paulus, want we zullen allemaal rekenschap van ons leven moeten geven aan God als we voor diens Rechterstoel verschijnen. (Rom. 14:10-12)

We moeten elkaar niet oordelen, maar er juist op letten dat we met ons eigen gedrag een ander geen aanstoot geven. (Rom 14:13) Paulus zegt over alle gelovigen, hoe verschillend ook, in Rom. 14:18:

Want wie door de Geest een dienstknecht is van Christus, is welgevallig bij God en in achting bij de mensen.

Derhalve moeten we najagen wat de vrede en onderlinge opbouw bevordert. (Rom. 14:19) Die slotsom van Paulus is zeer toepasselijk in het algemeen, voor de Joodse en niet-Joodse groepen in de gemeente in Rome die het, zoals we hebben gezien, moeilijk met elkaar hadden. Maar het is ook een advies dat duidt op de zeer onmiddellijke context van Rom. 14 – en lijkt ook in die onmiddellijke context het thema van de relatie tussen Joden en heidenen te raken.

Paulus geeft twee voorbeelden van de meningsverschillen die de aanleiding zijn van zijn advies in Rom. 14 om elkaar niet te beoordelen of te minachten. Dat zijn de volgende kwesties:

1. Sommige denken dat ze alles mogen eten, maar anderen eten alleen plantaardig voedsel. (Rom.14:2-3)
2. Sommigen stellen de ene dag boven de andere, en voor anderen zijn alle dagen gelijk. (Rom. 14:5-6)

Ik constateer dat Paulus degenen die geen vlees willen eten (omdat het misschien door heidense rituelen onrein zou zijn?) in Rom 14:2 de ‘zwakken’ noemt. In zijn spreken hierover in Rom. 14:14-21 zegt Paulus expliciet dat er geen onrein vlees bestaat: Niets is uit zichzelf onrein, alles is rein. (Rom. 14:14, 20)  Dr Bernard Reitsma zegt het is alle scherpte: 

Voor Paulus staat vast dat alles geoorloofd is: alles is rein (vs. 20). Ik mag alles eten, zonder me druk te maken of het wel "kosher" is, dat wil zeggen of het niet op rituele, heidense wijze gewijd is aan de afgoden Er is geen dag boven de andere.'[1]

Het is wel zeer waarschijnlijk dat degenen die zich bezorgd maakten over hun eten en over (heilige) dagen, de Joods-christelijke gemeenteleden waren. Paulus deelt naar het schijnt de visie van de niet-Joodse gemeenteleden, namelijk dat alle voedsel mag worden gegeten en dat er geen speciale heilige dagen in de ogen van God zijn. Maar hij maakt de gelovigen die het daarmee eens zijn, ook duidelijk dat ze zelf net zo zwak zijn, als ze door hun opvattingen andere gelovigen het leven moeilijk maken. Het gaat immers bij God niet om het al dan niet eten van voedsel, of over de vraag of bepaalde dagen al dan niet heilig zijn, zegt Paulus in Rom. 14:17:

Want het Koninkrijk Gods bestaat niet in eten en drinken, maar in rechtvaardigheid, vrede en blijdschap, door de heilige Geest.

Als mensen omwille van God al dan niet eten, of bepaalde dagen boven andere stellen, dan is dat goed. Paulus roept alle gelovigen op om te leven in overeenstemming met hun geweten, zonder de ander te oordelen, omdat God naar de motieven van mensen kijkt. (Rom. 14:8, 22-23)

Tenslotte nog een opmerking.  Paulus zegt weliswaar dat God naar onze motieven kijkt, maar tegelijk maakt hij duidelijk dat er wel degelijk sprake is van zwak en sterk.  Reitsma zegt daarover:

Paulus onderstreept dat het wel verschil maakt of je zwak of sterk bent. Uiteindelijk zouden we allemaal vrij moeten zijn van alle voorschriften om voluit voor God te leven. Dat is leven uit geloof.[2]

Voetnoten:

[1] Bernard Reitsma, Romeinen: De kracht van Gods genade (Zoetermeer, 2001), p. 134.

[2] Ibid., p. 140.

13. Romeinen 13:1-14

Uiteraard staat niet alles wat Paulus in zijn brief aan de gemeente in Rome schrijft, in het teken van de verhouding tussen kerk en Israel.  Er waren wel meer kwesties aan de orde in Rome, waar Paulus eens even op in wilde gaan.  

Hij zag blijkbaar aanleiding om de gemeente er ook op te wijzen dat Christenen loyale onderdanen van hun land zijn.  Ze onderwerpen zich aan hun overheid, verzetten zich er niet tegen, ze betalen belasting en tol, en betonen de nodige eer aan de overheid.  Dat doen ze niet alleen vanwege de mogelijke gevolgen van ander gedrag – de toorn van de overheid zou dan het gevolg kunnen zijn, maar ook omwille van het geweten.  Christenen weten dat dit soort gedrag gewoon goed is.(Rom 13:1-7)

Probeer wat Paulus zegt overigens ook te zie vanuit de optiek van de Joodse gelovigen in de gemeente.  Die voelden zich verwant met hun familie in Israel; die hoorden verhalen over de bezetting van ‘hun’ land; die wisten dat een opstand broeide.  Voor deze Joodse volgelingen van Jezus in Rome had de benadering van Paulus verregaande consekwenties.  In wezen betekende wat Paulus zei, dat ze zich moesten distantieren van verzet en ongehoorzaamheid.  Dat betekende ook een afstand nemen van elke vorm van Joods nationalisme? Paulus zegt aan de Joodse en heidense gelovigen in de gemeente in Rome, dat de Romeinse autoriteiten het door God aangestelde gezag waren.

In Romeinen 13:9-14 herhaalt Paulus zijn oproep aan de gelovigen om voor God te leven.  Hij zegt eerst dat liefde de vervulling van de wet is, misschien vooral gericht aan gelovigen met een Joodse achtergrond, en daarna dat christenen niet moeten brassen, teveel drinken, niet wellustg en losbandig zijn, misschien vooral gericht aan gelovigen met een heidense achtergrond.  Dit lijkt een reflectie van Paulus' waslijst met zonden uit Romeinen 1.

 

12. Romeinen 12:1-21

Na zijn lofrpijzing op de barmhartigheid van God die zich over alle mensen wil ontfermen (aan het eind van Romeinen 11), gaat Paulus verder met de logische conclusie daarop: hij roept de gelovigen in Rome op zichzelf geheel ten offer aan God te geven. (Rom 12:1-2] Daarmee sluit Paulus aan bij zijn eerdere oproep in Rom 6:13: stelt u ... ten dienste van God.     

In Rom. 12:3-8 vergelijkt Paulus de gemeente (in Rome) met een lichaam, waarbij alle leden hun eigen functie hebben en waarin dus niemand op de ander moet neerkijken.  Na de voorgaande hoofdstukken, waarin hij zowel Joodse gelovigen als niet-Joodse gelovigen opriep om niet op de andere groep neer te kijken, passen deze woorden van Paulus erg goed.  Opvallend is trouwens dat hij die tegenstelling tussen de Joodse en niet-Joodse gemeenteleden nu niet specifiek noemt.  Maar ja, waarom zou hij ook; hij heeft er al veel over gezegd en zal er later in zijn brief opnieuw expliciet op terugkomen.

In Rom. 12:9-21 geeft Paulus meer ethische adviezen.  Daarbij staat centraal hoe men zich als gelovigen onderling hoort te gedragen: heb elkaar lief.  Ook benadrukt Paulus hoe men zich moet gedragen jegens degenen die de gemeente vervolgen: houdt vrede, neemt geen wraak, help ze waar mogelijk.

In dit hoofdstuk gebruikt Paulus vier keer het Griekse woord voor allen (pas) of verbuigingen daarvan.  Dat is in Rom. 12:3 (een ieder onder u), 12:4 (de leden niet alle…), 12:7 (voor alle mensen) en 12:18 (met alle mensen).  De betekenis is duidelijk: het gaat om alle mensen, niemand uitgezonderd.

Bij Rom 11:26: over het woord 'aldus'

Ik kreeg van een goede broeder een artikel over de vraag naar de toekomst van Israel, waarbij hij met nadruk zegt dat de Griekse term houtoos (aldus), in feite moet worden vertaald met daarna. Voor hem is dat van eminent belang, omdat hij gelooft dat in een verre (?) eindtijd alle Joden tot geloof komen en behouden worden; dan is het veel prettiger om houtoos als nadat te kunnen lezen: het zou dan gaan over een geheel andere bedeling, een andere manier waarop God met de mensheid omgaat. 'Momenteel gaat elke Jood zonder Christus verloren, maar eenmaal, houtoos, daarna, eenmaal zal God de draad met Israel als volk weer oppakken, en alle Joden - gans Israel - zullen dan behouden worden', zo luidt de gedachte ongeveer.

Ik wil daar in dit verband niet op ingaan, maar slechts onderstrepen dat de Romeinenbrief, en ook Rom. 11:26, helemaal geen aanleiding geven voor zo'n gedachte. Mocht iemand de gedachte toch willen koesteren, dan kan dat toch niet worden gebaseerd op de Romeinenbrief.

En ik vind het ook niet aanvaardbaar om een Grieks woord bewust zo te vertalen dat dit in mijn theologie beter uitkomt. Dat doet deze broeder door houtoos heel beslist daarna te willen laten betekenen, denk ik.

Maar hij stuurt er zelfs bewijs uit het woordenboek bij. Ziehier - en sorry voor de slechte kwaliteit, dat ligt aan mij....

Als derde betekenis voor houtoos geeft dit woordenboek inderdaad daarna. Maar het woordenboek zegt erbij dat het woord op die manier werd gebruikt bij Herodotus en in Attisch Grieks; Niet in het Nieuwe Testament dus.

We hebben gezien dat bij Paulus in de Romeinenbrief het woord vaak voorkomt, en dat het elke keer op deze manier, aldus, zo, betekent. Dat zegt het woordenboek dan ook; de eerste betekenis van het woord in het Nieuwe Testament is op deze, die wijze. Dus lijkt het me onaanvaardbaar om te stellen dat het in dit verband van Rom. 11:26, plots iets heel anders zou moeten betekenen.

ALDUS ZAL GANS ISRAEL BEHOUDEN WORDEN: ROMEINEN 11:25-36

We wagen het erop. Na eerst alle eerdere hoofdstukken van de Romeinenbrief te hebben doorgenomen, zijn we nu toe aan de centrale tekst van ons onderzoek. Aldus zal gans Israel behouden worden.

Mijn uitgangspunt is dat we voor een goede uitleg van die tekst, al het voorgaande uit brief van Paulus aan de Romeinen moeten gebruiken. We kijken naar de directe context, dat is vooral Romeinen 11, maar ook naar wat Paulus in Rom. 1-10 schreef.

In vers 25 zegt Paulus aan de niet-Joodse volgelingen van Jezus in Rome, dat ze niet eigenwijs moeten zijn. Dat zegt hij naar aanleiding van zijn voorgaande beeldtaal over de olijfboom; Joden die niet in Jezus geloven zijn als afgekapte takken, maar als ze tot geloof in Christus komen, krijgen ze weer deel aan God’s heil.

De niet-Joodse gelovigen moeten niet eigenwijs zijn en zich boven die ongelovige Joden verheffen, want God wil nog steeds dat die ongelovige Joden tot geloof komen. Rom 11:26:

Een gedeeltelijke verharding is over Israel gekomen, totdat de volheid der heidenen binnengaat, en aldus zal gans Israel behouden worden.

Een gedeeltelijk verharding is over Israel gekomen, dat heeft Paulus al eerder in de brief gezegd. In Rom 11:7-10 legde hij al eerder uit, dat het uitverkoren deel het heil heeft verkregen, maar dat het overige deel van Israel is verhard. Ik denk dat we geen onderscheid mogen maken tussen de verharding waarom Paulus in Rom 11:7-10 spreekt, en de verharding die hij in Rom 11:26 noemt. Dit gaat om dezelfde kwestie.

In Rom 11:11, spreekt Paulus erover dat die verharding van Israel ervoor zorgde dat het heil tot de heidenen is gekomen. Me dunkt dat Paulus in Rom 11:26 hetzelfde in andere woorden zegt, als hij het heeft over de volheid der heidenen die binnengaat. Ook hier is sprake van parallellie.
Als Paulus dus spreekt over het feit dat hij de verharde Joden jaloers wil maken om enigen uit het te behouden (Rom. 11:11b-15), dan lijkt me dat de logische parallel voor aldus zal gans Israel behouden worden. (Rom 11:26)

Vanaf het begin van de brief was de vraagstelling van de Joodse gelovigen in de gemeente in Rome duidelijk: Paulus, God heeft grote dingen beloofd aan Israel. Hij zou toch, als de Messias kwam, geheel Israel behouden? Op die vraag heeft Paulus nu zijn antwoord gegeven:

Slechts een klein deel van Israel is tot geloof gekomen; daardoor is het evangelie naar de heidenen gegaan. Nu is het de tijd voor die heidense volgelingen van Jezus, om aan Joden het evangelie te verkondigen. Dat is waar Paulus het in Romeinen 11 over heeft. Niet over eschatologie, niet over een eindtijd, maar over zijn eigen tijd.

Hoe zal gans Israel behouden worden? Op welke manier wil God alle Joden behouden? Doordat de gemeente van Christus het evangelie verkondigt.

Is dat wat Paulus zegt in Rom 11:26? Voor we die woorden aldus zal gans Israel behouden worden nauwkeuriger onder de loep nemen, let op de context van het vers.

Rom 11:7-15: Joden zijn verhard, heidenen komen tot geloof, en moeten Joden het evangelie brengen zodat die nu tot geloof komen. Paulus spreekt over zichzelf en zijn rol daarin, niet over een verre eindtijd.

Rom 11: 30-32: Joden zijn verhard, maar heidenen zijn tot geloof gekomen, opdat heidenen nu het evangelie verkondigen en Joden tot geloof komen. Opnieuw: dit gaat niet over een verre eindtijd. Paulus gebruikt expliciet het woord thans: opdat ook zij thans ontferming vinden.

Dus lijkt het me zeer voor de hand liggen om de woorden van Rom 11:26 op dezelfde manier te lezen. Een deel van Israel is verhard, heidenen komen daardoor tot geloof, om vervolgens Israel het evangelie te verkondigen. En hierbij geeft Paulus geen lesje eschatologie, maar een lesje in missiologie. Dit gaat om zending en de opdracht van de kerk!

Israel is gedeeltelijk verhard, zegt Paulus in Rom. 11:26. Dat behoeft denk ik geen verdere toelichting; we hebben door de hele Romeinenbrief gezien dat dit een feit is. De meesten hebben Christus niet erkend als Heer.

Deze gedeeltelijke verharding heeft te maken met een geheimenis, zegt Paulus: God’s plannen zijn niet stukgelopen door Israel’s ongeloof, maar het heil is hierdoor naar de wereld gegaan. Veel heidenen zijn tot geloof gekomen.

Die verharding is over Israel gekomen totdat de volheid der heidenen binnengaat. Ik heb hierbij vaak horen zeggen dat dit gaat over het totale aantal heidenen dat tot geloof zal komen in alle eeuwen. Dat lijkt me beslist onjuist, precies omdat Paulus de hele kwestie gezien de context niet in een eschatologisch licht plaats, maar in het kader van het getuigenis dat hij in zijn eigen tijd naar Israel wil doen uitgaan.

Het begrip volheid van volken komt overigens ook in het Oude Testament voor, in Genesis 48:19. Jacob zegende Efraim met de woorden dat zijn nageslacht een volheid van volken zou worden. In de LXX wordt gesproken over de pleetos ethnoon; Paulus gebruikt de verwante term pleeroma toon ethnoon. Denkt Paulus dus aan die woorden van Jacob? Dat zou wel voortreffelijk passen in de context, want Paulus maakt in de hele brief duidelijk dat wie in Christus gelooft, ook als hij uit de volken is en niet uit Israel, zich een nazaat van Abraham mag weten.

Als de volheid der volken ingaat gaat dus over het tot geloof komen van niet-Joden, die daardoor binnengaan in God’s Koninkrijk. Zo wordt die term binnengaan in het Nieuwe Testament vooral gebruikt. Het begrip volheid duidt in elk geval niet op allemaal, net zo min als Jacob in zijn zegen aan Efraim bedoelt te zeggen dat zijn nageslacht uit alle volken zal bestaan.

In de onmiddellijke context in Rom 11 wordt volheid trouwens ook voor Israel gebruikt, namelijk in Rom 11:11. Daar wordt het gebruikt als tegengestelde van de val en het ongeloof van Israel. Met een compleet aantal of iets dergelijks heeft de term in dat verband ook niets van doen.

Aldus zal gans Israel behouden worden. Aldus (Gr: houtoos) betekent in de Romeinenbrief altijd op deze manier. Het betekent nadrukkelijk niet hierna of iets dergelijks. Het gaat Paulus niet om een tijdaanduiding; het gaat hem om het uitleggen van God’s plannen en de taak van de gemeente in Rome.

Gans Israel? Het woord gans (Gr: pas) betekent in de hele brief: het totale aantal. Iedereen. Daar gaan we hier dus niet aan tornen. Paulus heeft in zijn brief zeer duidelijk gemaakt dat allen die in Christus geloven, behouden worden. Als de Joden in de gemeente in Rome dus vragen hoe het dan zit met die beloften van God, is Paulus’ antwoord helder. God houdt zijn belofte ook voor gans Israel, maar dan moeten alle Joden wel tot geloof in Christus komen.

Paulus geeft voor het behoud van gans Israel geen enkele garantie in dit vers; hij legt slechts uit op welke manier dit kan gebeuren.

En die term behouden worden? Daarover heeft Paulus in zijn brief al voldoende gezegd; ik verwijs slechts naar Rom. 8, waar Paulus duidelijk maakt wat behoudenis voor alle volgelingen van Christus, Joden en niet-Joden, betekent. Op geen enkele manier suggereert Paulus dat er voor Israel een andere route naar het heil van God is. Lees maar verder in Rom. 11:

God wil zich over alle mensen, Joden incluis, ontfermen. (Rom. 11:31-32) Aan de gelovigen uit de heidenen is ontferming bewezen, en God wil dat gebruiken (door het getuigenis van de gemeente) om te zorgen dat de nog ongelovige Joden ook thans (thans! nu!, in de tijd van Paulus dus) ontferming vinden.

Paulus citeert in dit verband twee verzen uit Jesaja 59:20 en Jeremia 31:33-34. Het is instructief die te bekijken in hun verband. Jesaja zegt dat de verlosser uit Sion komt voor wie zich van overtreding bekeren. Jeremia zegt dat God de wetten in de harten van degenen schrijft wier zonden vergeven worden. Paulus heeft in de hele brief onderstreept dat dit de manier is waarop God Israel vergeving biedt: als ze tot geloof in Christus komen. Er is geen sluiproute.

Dus zien we hoe Paulus de vraag naar het heil voor Israel in de hele brief, en ook in Rom.11, beantwoord met een tegenvraag. Ja, zegt Paulus, God wil gans Israel redden, maar daarvoor moeten ze het evangelie aanvaarden. Er is geen zekerheid dat Israel dit doet, maar onze taak als gemeente is om ze het evangelie voor te houden, zegt Paulus aan de gelovigen in Rome. Dat is de manier waarop gans Israel behouden wordt.

11a. Romeinen 11:1-24

Dus God heeft zijn volk verstoten?(Rom. 11:1) Volstrekt niet, zegt Paulus. Het is van belang om je af te vragen wat de vraagstelling hier eigenlijk is. Wat betekent de vraag of God zijn volk heeft verstoten? Om dat te ontdekken, is het goed om het antwoord van Paulus goed tot je te laten doordringen.Hoe bewijst Paulus dat God zijn volk niet heeft verstoten?

1) Door er eerst op te wijzen dat hij zelf een Israeliet is. (Rom. 11:1)
2) Door te laten zien dat ook in het Oude Testament, als Elia het gevoel heeft dat hij alleen is overgebleven, er nog 7000 gelovigen waren die de Baal niet dienden. (Rom. 11:2-4)
3) Ook in de tegenwoordige tijd [dat is , in de tijd van Paulus] is er een overblijfsel gelaten naar de verkiezing der genade.(Rom. 11:5-6)

Dat God zijn volk volstrekt niet verstoten heeft, wil dus niet zeggen dat alle Israelieten tot geloof komen en behouden worden. Paulus bewijst dat het volk niet is verstoten door te wijzen op de enkelingen die Christus volgen. Daaruit concludeer ik, dat de vraag in wezen is: heeft God alle Israelieten dan verstoten zodat ze ook niet meer tot geloof kunnen komen? Nee natuurlijk. Kijk maar om je heen, zegt Paulus. Hijzelf is toch een Jood? En zo zijn er veel meer die Christus volgen.

Wat dan? Hoe zit het dan wel?(Rom 11:7)

Hetgeen Israel najaagt heeft het niet verkregen, maar het uitverkoren deel heeft het verkregen, en de overigen zijn verhard.(Rom. 11:7)

Die term najagen zagen we ook al in Rom. 9:30-31. Israel jaagde de wet ter gerechtigheid na. Die gerechtigheid heeft het dus niet gekregen. En de uitverkorenen werden ook al besproken in Rom. 8:33. De term duidt daar op alle Joden en niet-Joden die tot geloof in Christus zijn gekomen.

Dat de overigen zijn verhard moeten we zien in verband met Rom. 9:18; Farao werd verhard zodat God’s kracht bekend zou worden en zijn naam verbreid zou worden over de hele aarde. Om deze reden heeft God ook een groot deel van Israel verhard. Daarover later meer. Eerst onderstreept Paulus dat het God’s besluit was om te zorgen dat de meeste Israelieten niet in Christus gingen geloven:

God gaf hun een geest van diepe slaap, ogen om niet te zien en oren om niet te horen, tot de dag van heden.(Rom. 11:8)

En:

Hun tafel worde tot een strik en een net, en tot een aanstoot en vergelding voor hen. Laten hun ogen verduisterd worden, zodat zij niet zien, en doe hun rug voorgoed zich krommen.(Rom. 11:9-10)

Paulus stelt dan de vraag of God Israel dan niet zo heeft laten struikelen dat ze niet meer konden opstaan.(Rom. 11:11) Ik denk dat de context duidelijk op deze uitleg van de tekst duidt. De vraag die Paulus stelt is dus: heeft God ervoor gezorgd dat degenen onder de Israelieten die niet in Christus geloven, niet meer tot geloof kunnen komen?

Volstrekt niet! Door hun val is het heil tot de heidenen gekomen, om hen tot naijver op te wekken. Betekent nu hun val rijkdom voor de wereld en hun tekort rijkdom voor de heidenen, hoeveel te meer hun volheid!(Rom. 11:12)

De Joden in de tijd van Paulus die niet in Christus geloven, hebben Christus laten kruisigen en daarmee hebben ze het evangelie mogelijk gemaakt. En omdat de synagoges het evangelie hebben verworpen, hebben ze daarmee gezorgd dat het evangelie naar de heidenen ging. Hun val en tekort, dus: dat ze ongelovig en dus verloren zijn zonder Christus, betekende rijkdom voor de wereld. Die rijkdom is dat de volken het evangelie hoorden en velen tot geloof kwamen, en deelgenoten werden van al Gods beloften.(Rom. 11:12)

…hoeveel te meer [zal] hun volheid [rijkdom voor de wereld betekenen]!(Rom. 11:12)

Wat betekenen die woorden? Val en tekort zijn het tegendeel van volheid (Gr: pleerooma) in dit vers. Als de val en het tekort van Israel gaan over het feit dat een groot deel van Israel niet gelooft, dan betekent hun volheid, logischerwijs, dat ze wel geloven. De volheid is dat ze het doel bereiken dat God met ze heeft, namelijk, dat ze volgelingen van Christus worden door het geloof.

Als de wereld enorm is gezegd door het ongeloof van Israel, hoeveel te meer zal de wereld worden gezegend als veel Joden tot geloof in Christus komen. Hoe is de wereld gezegend door hun ongeloof? Doordat daardoor het evangelie aan de wereld werd aangeboden, door een klein aantal Joden die wel volgelingen van Jezus werden. Als veel meer Joden tot geloof komen, zegt Paulus, zal dat nog veel beter voor de wereld zijn. Dan zal het evangelie nog veel meer verspreid worden.

Dat we bij het begrip volheid niet moeten denken aan het aantal Joden dat tot geloof komt, maar aan het tot geloof komen van een aantal van hen, blijkt ook uit de meteen hierop volgende verzen. Paulus wijst de heidenen in de gemeente in Rome op zijn taak:

... dat ik zo mogelijk de naijver van [de Joden] mocht opwekken, en enigen uit hen behouden.(Rom. 11:13-14).

Paulus plaatst de kwestie van het ongeloof van een groot deel van Israel dus niet in een eschatologisch licht, maar in het licht van de zending die hij bedrijft in zijn eigen tijd. En de verblinding van Israel plaats hij in het licht van de periode van de heilshistorie die wat Paulus betreft al voorbij was: de periode waarin God de ongehoorzaamheid van Israel gebruikte om het evangelie te voltrekken en het evangelie naar de heidenen te brengen. Nu dat is gebeurd, acht Paulus de tijd gekomen om de Joden die niet in Christus geloven, naar Hem te leiden.

In Rom. 11:15 herhaalt Paulus wat hij in Rom. 11:12 zei, maar in andere woorden:

Want, indien hun verwerping de verzoening der wereld is, wat zal hun aanneming anders wezen dan leven uit de doden?

Wat betekenen die woorden verwerping en aanneming? Ik denk dat we hierbij aan Gods handelen moeten denken. Joden die niet in Christus geloven, zijn door God verworpen. Omdat God aan de meeste Joden een geest van diepe slaap gaf, oren om niet te horen, omdat Hij hun ogen verduisterde, kwam het evangelie naar de wereld.(Rom. 11:8-10). Als Hij degenen die gaan geloven weer aanneemt, zal dat alleen maar tot meer zegen voor de wereld leiden: meer geloof in en getuigenis van Christus.

Paulus gebruikt voor de invloed van deze geloofsverandering van Joden de term leven uit de doden. Mij lijkt de term leven uit de doden een parallellie met de term verzoening die kort daarvoor wordt gebruikt. Als door het ongeloof van sommige Joden de wereld verzoening ontvangt, dan zullen die Joden als ze gaan geloven zelf ook met God verzoend worden, en dus op leven uit de doden mogen rekenen, en dat vervolgens ook weer aan de wereld aanbieden. Inderdaad, God heeft ze niet verstoten! God heeft immers geweldige beloften aan Israel gedaan, en als Israelieten gaan geloven in Christus, is het heil hun deel.

Immers – als de eerstelingen heilig zijn, dan ook het deeg. En als de wortel heilig is, dan ook de takken aan die wortel. Paulus gaat verder met een vergelijking met een boom. De wortels zijn heilig, dan ook de takken. Waar het dus om draait, is om takken aan de juiste boom te zijn, en als Joden weer op hun eigen heilige boom geent worden door het geloof, is dat hun verzoening met God, en hun leven uit de doden.(bij Rom. 11:16 e.v.)

Paulus gebruikt het beeld van de olijfboom waar Joodse takken (ongelovige Joden) uit zijn gekapt, terwijl er niet-Joodse takken (gelovige heidenen) tussen zijn geent. Die niet-Joodse takken zaten van oorsprong op de verkeerde boom. Paulus gebruik dit beeld om te laten zien dat als Joden tot geloof in Christus komen, ze opnieuw worden geent op de boom waar ze van nature op hadden moeten zitten.

Gelovigen uit de volken moeten dus niet neerkijken op de Joden die niet geloven, want ze hebben als heidense gelovigen deel gekregen aan de wortel waar die afgekapte takken, de ongelovige Joden, van nature op groeiden.

Wat is de boom? De wortel? De takken? Paulus maakt duidelijk dat in zijn beeld de takken de individuele gelovigen zijn, de volgelingen van Christus. Joden die niet in Christus geloven zijn van de boom gekapt, waar ze voorheen opzaten. Eerder in zijn brief maakte Paulus klip en klaar dat Joden die Christus verwerpen, geen deel hebben aan al de beloften van God voor Israel; het verbond is voor hen bedoeld, maar door hun ongeloof hebben ze er geen deel aan.

Ik zou denk ik bij wortel en boom niet te precies willen invullen wat het betekent. Het lijkt me in elk geval niet duiden op het volk Israel in de algemene, fysieke zin; als immers alle Joodse takken zouden zijn weggebroken, dan zou er nog steeds de stam met zijn wortel staan. Ik denk liever in meer algemene zin aan het geestelijk horen bij Abraham en diens geestelijke nageslacht, en de verbondsbeloften van God. Ja, die zijn aan Israel gedaan, maar hebben alleen geldigheid voor alle Christus-gelovigen van Israel, en diens volgelingen uit de heidenen erbij.

Maar duidelijk is ook, dat wie uit het fysieke Jodendom stamt, door tot geloof in Christus te komen op een veel uniekere manier op zijn eigen boom wordt geent, dan de gelovigen uit de volken. Vandaar dat gelovigen uit de volken zich bescheiden moeten opstellen. En vandaar dat de bekering van Joden een speciaal soort thuiskomen inhoudt. Niet alleen vinden ze hun Schepper, maar ze komen daarbij ook in aanraking met de wortels van hun eigen cultuur en voorgeslacht.

Bedenk: Paulus vertelt dit aan de gelovigen in Rome in de context van zijn opmerking dat hij als apostel van de heidenen hoopt dat hij enigen van die Joden kan behouden. En over het opnieuw enten aan de olijfboom gebruikt Paulus het woord indien (Rom. 11:23) als hij zegt dat ze indien ze niet bij hun ongeloof blijven, weder geent zullen worden. Dit is voorwaardelijk, en geen voorzegging van de bekering van Joden, en al helemaal niet van alle Joden. Wel plaats Paulus deze opmerking in de context van zijn eigen zendingswerk. Hij hoopt dat in zijn eigen tijd, mede door zijn werk onder de heidenen, Joden opnieuw geent worden op de boom, als gelovigen in Jezus Christus.

Het Griekse woord voor aldus (Gr: houtoos) dat we in Rom. 11:26 gaan tegenkomen (aldus zal gans Israel behouden worden) komt voor in Rom. 11:5, waar het als zo is vertaald: zo is er dan ook.... Het betekent hier op deze manier.

Het woord voor gans (Gr: pas) in datzelfde vers Rom. 11:26 komt in het eerste gedeelte van Rom. 11 niet voor.

10. Romeinen 10:1-21

Romeinen 10 begint met woorden die evengoed als afsluiting van Rom. 9 kunnen worden gezien; Paulus komt immers terug op zijn verlangen om te zien dat Joden behouden worden, wat hij ook zei in Rom. 9:1-5. Paulus verlangt en bidt voor hun behoud. Ze zijn dus niet behouden. Dit woord, behoud, is hetzelfde dat in Rom. 11:26 wordt gebruikt: Aldus zal gans Israel behouden worden.

Joden zijn wel ijverig, zegt Paulus, maar op een verkeerde manier. Ze kennen Gods gerechtigheid niet en proberen hun eigen gerechtigheid te doen gelden (tot behoudenis). Aan Gods gerechtigheid hebben ze zich niet onderworpen.(Rom. 10:2-3)

In Rom. 10:4-8 herhaalt Paulus woorden die hij eerder sprak in de brief. Christus is het einde (of: einddoel) van de wet, en wie gelooft wordt gerechtvaardigd. Mozes benadrukt dat wie de (gehele) wet en dus de rechtvaardigheid doet, daardoor zal leven.(Rom. 10:4-5) Paulus heeft bij herhaling gezegd dat dit een onmogelijkheid is.

Wie van het geloof zijn rechtvaardging verwacht, weet dat hij niet naar de hemel hoeft te klimmen of in de afgrond af te dalen - Christus is immers al uit de hemel omlaag gekomen, en uit de dood opgestaan. We hoeven geen capriolen uit te halen, want Christus heeft alles voor ons gedaan. Het is voldoende om met het hart te geloven en met de mond te belijden dat Jezus Heer is en dat Hij uit de dood opstond; wie dat gelooft zal behouden worden:

Want met het hart gelooft men tot gerechtigheid en met de mond belijdt men tot behoudenis.(Rom 10:10)

Me dunkt dat dit in wezen een parallelisme is. Wie gelooft en belijdt, ontvangt God’s gerechtigheid en behoudenis. Dat is een opdracht, en ook een belofte. Wie behouden wil worden, moet geloven in Christus, maar zo makkelijk is het ook. Je hoeft er zelf niet voor naar de hemel en de afgrond: Christus heeft dat al gedaan. Hij kwam uit de hemel – Hij is Heer. Hij kwam uit de afgrond – hij stond op uit de dood.

Paulus onderstreept zijn evangelie met een citaat uit Psalm 25:3, iets wat hij in Rom. 9:33 ook al zei:

Al wie op Hem zijn geloof bouwt, zal niet beschaamd uitkomen.(Rom. 10:11)

Want er is geen onderscheid tussen Jood en Griek. Immers, een en dezelfde is Heer over allen, rijk voor allen die Hem aanroepen; want: al wie de naam des Heren aanroept, zal behouden worden.(Rom. 10:12-13)

Als het zo is, dat degenen die Hem aanroepen behouden worden, rest de gelovigen in Rome maar een ding: Dat is, aan hun Joodse en heidense buren het evangelie te verkondigen. Mensen zullen Hem alleen aanroepen als ze geloven; mensen kunnen alleen tot geloof komen als ze het evangelie horen; ze horen het, als iemand het hun preekt.(Rom. 10:15)

Maar het is ook duidelijk dat niet allen die het evangelie horen, ernaar luisteren. Dat was al duidelijk in het Oude Testament. Jesaja zegt van Israel:

De ganse dag heb ik mijn handen uitgestrekt naar een ongehoorzaam en tegensprekend volk. (Rom. 10:21)

Niet iedereen in Israel gehoorzaamde God, maar onder de heidense volken zouden mensen Hem wel gehoorzamen. Jesaja zegt:

Ik ben gevonden door wie Mij niet zochten, Ik ben openbaar geworden aan wie naar Mij niet vroegen.(Rom.10:20)

Mozes zei al dat God zijn volk Israel jaloers zou maken op wat geen volk is.(Rom. 10:19)

De constructie van Paulus lijkt duidelijk. Het evangelie wordt in de hele wereld verkondigd, maar slechts een deel van Israel gelooft het, terwijl onder de andere volken ook mensen tot geloof komen.

Het woord voor aldus (Gr: houtoos) dat in Rom. 11:26 voorkomt (aldus zal gans Israel behouden worden), vinden we in Rom. 10:6, waar staat: de gerechtigheid uit het geloof spreekt aldus: etc

Het woord voor gans (Gr: pas) dat voorkomt in Rom. 11:26, zien we ook in Rom. 10:4 – voor een ieder die gelooft.

In Rom 10:11-13 komt hetzelfde woord vier keer voor: allen (Gr: pas) die in hem geloven zullen niet beschaamd uitkomen. Hij is immers Heer over allen (Gr: pas), rijk voor allen (Gr: pas) die Hem aanroepen. Want allen (Gr: pas) die Hem aanroepen zullen behouden worden.

Het woord pas (allen) komen we ook tegen in Rom. 10:16 – niet allen hebben gehoor gegeven. En in Rom 10:18 – over de ganse (Gr: pas) aarde is hun stem gehoord.

9. Romeinen 9:1-33

Na de eerste 8 hoofdstukken van zijn brief moet Paulus met de hand op het hart, in tamelijk krachtige woorden, onderstrepen dat hij zich echt om het Israel-naar-het-vlees bekommert:

Ik heb een grote smart en een voortdurend hartzeer. Want zelf zou ik wel wensen van Christus verbannen te zijn ten behoeve van mijn broeders, mijn verwanten naar het vlees; immers, zij zijn Israelieten, hunner is de aanneming tot zonen en de heerlijkheid en de verbonden en de wetgeving en de eredienst en de beloften: hunner zijn de vaderen en uit hun is, wat het vlees betreft, de Christus, die is boven alles, God, te prijzen tot in eeuwigheid! Amen.[Rom. 9:2-5]

Dat Paulus wel van Christus verbannen wil zijn omwille van het deel van Israel dat niet Christus volgt, onderstreept dat die Joden in hun ongeloof zelf los zijn van Christus, en dat dit voor hen zeer dramatische gevolgen heeft. Paulus heeft dat uitgebreid in de eerste 8 hoofdstukken van zijn brief uitgewerkt. Zonder Christus zijn alle mensen, Joden incluis, verloren.

De bovenstaande lijst met de voordelen voor de Israelieten wil blijkbaar niet zeggen dat al die zaken voor alle Israelieten van toepassing zijn. Ze horen van nature bij het volk, omdat God ze daartoe uitkoos, maar zonder aan Christus verbonden te zijn, doen ze Israel geen nut.

Zijn de beloften van God aan Israel dan dus vervallen? Hij had toch beloofd dat met de komst van de Christus gans Israel zou behouden worden? Blijkbaar is dat niet zo? Nee, zegt Paulus, God’s woord is niet vervallen, maar je moet het woord goed uitleggen.

Paulus geeft vervolgens zijn uitleg:

Want niet allen, die van Israel [dat is, Jakob] afstammen, zijn Israel, en zij zijn ook niet allen kinderen, omdat zij nageslacht van Abraham zijn, maar: Door Isaak zal men van nageslacht van u spreken. Dat wil zeggen: niet de kinderen van het vlees zijn kinderen Gods, maar de kinderen der belofte gelden voor nageslacht.[Rom. 9:6-8]

Het Griekse woord dat wordt gebruikt voor gans (pas) in aldus zal gans Israel behouden worden, komt voor in Rom. 9:6 en 7. Paulus zegt dat niet allen die van Israel afstammen, ook echt Israel zijn; en niet allen zijn kinderen die van Abraham afstammen.

In voorgaande hoofdstukken heeft Paulus dit al uitgebreid behandeld, dus hij zegt niet iets nieuws nu. In Rom 9:9-13 vult hij dit nader in, door erop te wijzen dat God in het Oude Testament wel vaker bepaalde nakomelingen van Jakob uitkoos, en andere niet. Dus: ook in het Oude Verbond was het al duidelijk dat niet alle fysieke nakomelingen (aan de wie de belofte was gedaan voor hem en diens nageslacht) onder de verbondszegeningen van God vallen.

Is dat onrechtvaardig van God? Dat was ongetwijfeld het argument van veel Joden die deze woorden van Paulus hoorden. Paulus meent niet dat sprake is van onrechtvaardigheid, en wijst op God’s recht om zich te ontfermen over wie Hij wil, en om te verharden wie Hij wil.[Rom 9:18]

Paulus haalt zijn bewijs voor God’s verkiezend handelen uit het meest formatieve deel van de geschiedenis van Israel, namelijk de tijd van de exodus uit Egypte; tegen Mozes zegt God dat Hij zich ontfermt over wie Hij wil. Volgens Paulus ligt het dus niet aan of iemand wil, of iets doet, maar van God die zich ontfermt.[Rom. 9:15-16]. En Farao is een voorbeeld van hoe God iemand verhardt opdat Gods naam verspreid zou worden over de hele aarde.[Rom. 9:17]

Paulus komt op deze gedachte van de verharding later terug, in Rom 11:29-32. Met die verzen op het oog lijkt het me redelijk om te zeggen dat Paulus in zijn woorden in Rom. 9:17-18 erop doelt dat als God iemand (of Israel) verhard, dit bedoeld is om de hele wereld zijn naam te doen kennen. In deze verzen is dus geen sprake van een globale theologie over de uitverkiezing, maar in de eerste plaats een bespreking van een concreet moment in de heilshistorie. Dat wordt ook duidelijk uit wat Paulus hierna zegt.

Opnieuw noemt Paulus het recht van God om te doen wat Hij wil:

Zal het geboetseerde soms tot zijn boetseerder zeggen: waarom hebt gij mij zo gemaakt? Of heeft de pottenbakker niet de vrije beschikking over het leem om uit dezelfde klomp het ene voorwerp te vervaardigen tot eervol, het andere tot alledaags gebruik?[Rom. 9:20-21]

In de woorden waarom hebt gij mij zo (Gr: houtoos) gemaakt, zit het woord dat ook voorkomt in de tekst: aldus (houtoos) zal gans Israel behouden worden. In Rom. 9:20 betekent dat woord beslist: op deze manier.

In Rom. 9:22-23 spreekt Paulus vervolgens belangrijke woorden in lastige lange zinnen. Ik probeer ze te volgen.

1. God heeft de voorwerpen van toorn, die tot het verderf waren gemaakt, met lankmoedigheid verdragen.
2. Die lankmoedigheid toonde Hij, hoewel Hij zijn toorn en kracht wilde tonen.
3. Het doel van deze lankmoedigheid was, om zijn heerlijkheid bekend te maken.
4. Die heerlijkheid maakt Hij bekend over de voorwerpen van ontferming
5. Die voorwerpen van ontferming heeft Hij tot heerlijkheid voorbereid.

Door te spreken over voorwerpen van toorn en voorwerpen van ontferming gaat Palulus door op zijn metafoor van de pottenbakker en de potten. Om te begrijpen wat Paulus hier zegt, beginnen we met Rom. 9:24, waar Paulus spreekt over de voorwerpen van ontferming die Hij tot heerlijkheid heeft voorbereid:

Dat zijn wij, die Hij geroepen heeft, niet alleen uit de Joden maar ook uit de heidenen.

Dat is dus de gemeente van Christus. Paulus laat zien dat Hosea al oog had voor het feit dat God eenmaal tegen heidenen zou zeggen: jullie zijn mijn volk, en dat wie niet geliefd was (de heidenen) geliefden van God zouden worden. Zij die ooit niet-het-volk waren, zullen zonen van de levende God worden. Dat stemt overeen met de woorden van Jesaja, dat van Israel slechts een overschot behouden zal worden. Niet alle Joden worden behouden. Helder toch?

Terug naar Rom. 9:22-23. De voorwerpen van ontferming zijn dus de Joden en mensen uit de volken die Jezus zijn gaan volgen. Christenen. De gemeente van Christus. De voorwerpen van toorn die God met lankmoedigheid verdraagt, dat lijken me de ongelovigen uit de volken en uit Israel. Paulus zegt wederom niks nieuws – zie bijv. Rom. 1:18-2:4. Paulus heeft het daar naar het lijkt in de eerste plaats over de geschiedenis van de mensheid; een geschiedenis van afval van God. Dat God met geduld zijn toorn heeft ingehouden over de zondige mensheid, was omdat Hij een plan had om zijn heerlijkheid te laten zien voor degenen die Hem in Christus volgen.

Even terzijde, Paulus suggereert in Rom. 1 en 2, waar hij over de toorn van God en over deze mensen spreekt, nimmer dat deze mensen zich niet kunnen of moeten bekeren; integendeel, hij roept deze mensen op tot bekering en geloof!

Paulus vat vervolgens samen wat hij in eerder hoofdstukken ook al breed heeft uitgemeten. Heidenen hebben gerechtigheid gekregen door het geloof, terwijl Israel de plank missloeg: het ging niet uit van geloof maar van vermeende werken.[Rom. 9:30-32]

Christus is de steen des aanstoots waar velen over zijn gestruikeld, maar wie op Hem zijn geloof bouwt, komt niet beschaamd uit.[Rom. 9:33]

Pauze na Romeinen 1-8. Tussenstand

Welaan, dat waren de eerste acht hoofdstukken van de Romeinenbrief van Paulus. Voor mij een interessante speurtocht, om deze hoofdstukken te lezen met de vraagstelling over de verhouding tussen Kerk en Israel centraal. Een paar opmerkingen voor ik verder ga.

1. Ik denk dat ik de denktrant van Paulus behoorlijk nauwkeurig heb gevolgd, maar ik weet dat ik allerlei theologische finesses heb gemist, bewust of onbewust.

2. Paulus treedt met zijn discussie over wet en geloof ongetwijfeld niet in een vacuum; de kwestie moet ook onder Joden die geen volgeling van Jezus waren, een rol hebben gespeeld.

3. Ik heb de indruk dat Paulus, als hij de term wet gebruikt, een breed begripsveld op het oog heeft. Soms lijkt het te gaan over concrete morele leefregels, andere keren over de Schriften in het algemeen.

4. Mijn stelling dat het Paulus ging om de verhouding tussen Kerk en Israel, lijkt stevig bevestigd door mijn lezen en beschrijven van deze hoofdstukken. Ik heb niet het gevoel dat ik het geheel van Rom. 1-8 in een keurslijf moest duwen om met alle geweld dit thema overal te zien.

5. Ik denk dat de theologie van Paulus over de behoudenis - de rechtvaardiging door geloof alleen - in deze brief staat, omdat het de bespreking van de verhouding van Kerk en Israel dient.

6. En voordat we beginnen aan de roemruchte hoofdstukken Rom. 9-11 die door veel christenen heel verschillend worden begrepen, lijkt het wijs om Rom. 1-8 nog eens met de stofkam door te nemen.

Ik wil hier dus gaan samenvatten wat Rom. 1-8 ons leert over de visie van Paulus over de verhouding tussen Israel, Joodse volgelingen van Jezus, en volgelingen van Jezus uit de overige volken. Daarover gaat straks Rom. 9-11, en die hoofdstukken kunnen niet tegenspreken wat Paulus in Rom. 1-8 heeft gezegd, maar dienen daar logisch op aan te sluiten.

Het evangelie dat Paulus verkondigt, gaat over de Joodse Christus Jezus uit het geslacht van de Joodse koning David; dit evangelie was tevoren door de Joodse profeten in de Joodse Schriften was beloofd. Het evangelie is echter niet alleen bestemd voor Joden; God is een onpartijdig, en alle mensen zijn gelijk voor God.

Het evangelie is een kracht van God tot behoudenis voor allen die geloven, eerst voor de Jood, maar ook voor de Griek. Alle mensen hebben behoudenis nodig; God’s oordeel gaat immers over alle mensen, omdat alle mensen, Joden en niet-Joden, zondaars zijn. Met veel citaten uit de Joodse Schriften laat Paulus zien dat alle mensen onrechtvaardig zijn, dat er niemand is die God ernstig zoekt. Dat wil zeggen, Joden en Grieken zijn even slecht.

Dat Joden de wet bezitten is een enorm voordeel voor hen, omdat ze daardoor de wil van God kennen. Maar de wet kennen als zodanig, en besneden zijn, hebben voor God geen betekenis, als dat niet gepaard gaat met gehoorzaamheid aan de wet.

Als onbesneden niet-Joden zich wel aan de wet houden, geldt die onbesnedenheid voor God als besneden zijn. Een besneden Jood die de wet bezit, maar zich niet aan die wet houdt, wordt geoordeeld door de onbesneden persoon uit de volken die de wet volbrengt.

Paulus stelt vast dat het ware Israel moet worden gedefineerd als: Joden die Christus gehoorzaam zijn, samen met gelovigen in Christus uit de volken.

Door je aan de wet te houden kan niemand rechtvaardig worden. God maakt die rechtvaardigheid echter beschikbaar buiten de wet om, door geloof in Jezus Christus. Dat is ook hoe Abraham werd gerechtvaardigd: Door het geloof, toen hij nog niet was besneden; de besnijdenis ontving hij als bevestiging van het geloof dat hij als onbesnedene had.

Paulus legt uit dat Abraham daardoor een vader is voor Christus-gelovigen uit de onbesnedenen en voor Christus-gelovigen uit de besnedenen. Daarmee schept Paulus eenheid tussen de Joodse en niet-Joodse gelovigen in de gemeente in Rome; in Abraham hebben ze een gezamenlijke stamvader door het geloof. Niet Mozes en de wet brengen de gelovigen tesamen, maar Abraham en diens geloof.

De belofte aan Abraham en diens nageslacht dat ze de wereld zullen beerven was niet gerelateerd aan de wet maar aan de gerechtigheid die uit het geloof is. Het geloof en de daaraan verbonden beloften maakt mensen tot erfgenamen van de wereld; wie meent dat de gehoorzaamheid aan de wet mensen tot erfgenaam van de beloften maakt, is geen erfgenaam van de belofte. Paulus zegt dus dat zulke Joden niet in de verbondsrelatie met God staan.

Zoals door de ene mens, Adam, de dood in de wereld kwam, zo heeft de ene mens, Jezus Christus, voor allen rechtvaardiging gebracht. Daarbij is geen onderscheid tussen Jood of niet-Jood. Voor alle gelovigen, of ze geboren zijn als Jood of als niet-Jood, geldt dat ze dood waren, maar dat ze thans zijn vrijgemaakt van de zonde. Hun bestemming, van Christus-gelovige Jood en niet-Jood, is het eeuwige leven.

Als Christus en diens Geest in ons wonen, kunnen we God behagen. Wie niet aan Christus verbonden is, kan dat niet, want hij is in het vlees en heeft dus de gezindheid van vijandschap tegen God. Joden zonder Christus hebben dus de gezindheid van vijandschap tegen God.

Maar voor Joden en heidenen in de gemeente in Rome geldt:

Die Geest getuigt dat we kinderen van God zijn. Zijn we nu kinderen, dan zijn we ook erfgenamen: erfgenamen van God, en medeerfgenamen van Christus... om ... te delen in zijn verheerlijking.

Abraham en zijn nageslacht zijn erfgenaam van de wereld. Als een Jood niet in Christus gelooft, is hij geen erfgenaam. Maar: Wie door het geloof kinderen van God zijn, die zijn de erfgenamen van de beloften aan Abraham, erfgenamen van wat God beloofde. En die erfenis wordt hier omschreven als verheerlijking. Paulus spreekt dan in schitterende woorden over die verheerlijking:

Wij weten nu, dat God alle dingen doet medewerken ten goede voor hen die God liefhebben, die volgens zijn voornemen geroepenen zijn. Want die Hij tevoren gekend heeft, heeft Hij ook tevoren bestemd to gelijkvormigheid aan het beeld zijns Zoons, opdat Hij de eerstgeborene zou zijn onder vele broederen; En die Hij tevoren bestemd heeft, dezen heeft Hij ook geroepen; en die Hij geroepen heeft, dezen heeft Hij ook gerechtvaardigd; en die Hij gerechvaardigd heeft, dezen heeft Hij ook verheerlijkt.

Al die mensen die Christus liefhebben, Joden en mensen uit de volken samen, zijn volgens God's voornemen geroepen. De volgelingen van Jezus, of ze nou van Joodse of niet-Joodse afkomst zijn, zijn dus op dezelfde tijd - in de eeuwigheid voor de schepping - door God bestemd tot heerlijkheid. Er is dus geen onderscheid tussen Joden en niet-Joden in God's eeuwige raadsbesluiten. Ieder mens die in Christus gelooft, wordt behouden en wacht de erfenis: verheerlijking in de eeuwigheid.

Erfgenamen van de belofte wacht de verheerlijking in de eeuwigheid, eer en vrede, verlossing uit het lichaam van de dood. Dat is de behoudenis die het Evangelie aanbiedt. Het tegendeel ervan is verloren gaan. Daarmee samen hangen het derven van de heerlijkheid van God, toorn, dag des toorns, gramschap, verdrukking, benauwdheid.

Behoudenis is Gods geschenk aan allen die in Christus geloven, terwijl verloren zijn de situatie is van allen die niet geloven. In Rom 1-8 komt het woord allen, of een ieder, of gans (Gr: pas) vrij vaak voor. Dit woord dat ook in de tekst aldus zal gans Israel behouden worden voorkomt, duidt op numerieke totaalheid, en wil echt zeggen dat niemand is uitgezonderd.

Wat hebben we tot nu toe gezien over het woord aldus (Gr: houtoos )? Het heeft de volgende betekenis: Derhalve, dus, aldus, evenzo, op die manier, in Rom 1:15; Rom. 4:18; Rom. 5:12,15,18,21; Rom. 6:4,11,19.

8. Romeinen 8:1-39

De Thora kon Israel niet helpen, maar wie in Christus is door het geloof, die is vrijgemaakt van de wet die met zonde en dood te maken heeft. (Rom. 8:1-2, vergelijk 7:4) De wet kon de Joden niet helpen, maar Christus wel. (Rom. 8:3-4)   

Als Christus is ons woont, dan woont de Geest van Christus in ons, en dan kunnen we God behagen. Dit is, om het nog maar eens te onderstrepen, verbondstaal van Paulus, gebaseerd op de beloften aan Israel dat God hen een nieuw hart zal geven. (Jeremia 31, Ezechiel 37) Die beloften hebben wat Paulus betreft geldigheid voor Joden en heidenen, en zijn met de komst van Christus vervuld voor hen die in Hem geloven.   

Wie de Geest niet in heeft, kan God niet behagen, want die is in het vlees en heeft dus de gezindheid van vijandschap tegen God. De gezindheid van de Geest is leven en vrede. Dat zijn termen die nauw samenhangen met de toekomstverwachting van Israel in het Oude Testament. (Rom. 8:5-11)   

Joden zonder Christus hebben dus de gezindheid van vijandschap tegen God. En: Wie de Geest van Christus niet heeft, behoort Hem niet toe, zegt Paulus in Rom. 8:9b. Laten we het gewoon positief zeggen: Joden en heidenen die in Christus geloven, hebben allemaal dezelfde Geest van God, en dienen God door de Geest. Voor diezelfde ene groep van gelovigen, voor Joden en heidenen in de gemeente in Rome geldt dus ook wat Rom. 8:16-17 zegt, dat ze tezamen behouden worden als erfgenamen van de christelijke hoop:   

Die Geest getuigt dat we kinderen van God zijn. Zijn we nu kinderen, dan zijn we ook erfgenamen: erfgenamen van God, en medeerfgenamen van Christus... om ... te delen in zijn verheerlijking.   

Erfgenamen? dat is een term die eerder voorkwam in Rom. 4:13, over Abraham die een erfgenaam van de wereld zou zijn. En in Rom. 4:14, waar staat dat als een Jood niet in Christus gelooft, hij geen erfgenaam is.  

Joden en heidenen die in Christus geloven, delen in de ene erfenis. Er is geen onderscheid. Paulus omschrijft die erfenis als verheerlijking. Eerder in deze brief kwamen we die term al tegen, in Rom. 2:7,10, 3:23, 5:2 en het zal ook terugkomen in Rom. 8:17, 21 en 9:4,23. Het is verbonden aan de verheerlijking van God, zie Rom. 3:7, 11:36. Al die termen zijn gebaseerd op het Griekse woord doxa, dat betekenissen heeft als heerlijkheid, lof, eer.   

Paulus spreekt dan in schitterende woorden over die verheerlijking waarnaar hij en de gelovigen uitzien, opnieuw, Joden en heidenen die in Christus geloven tezamen. Er is geen onderscheid. Het lijden van de huidige tijd weegt niet op tegen de heerlijkheid waarnaar allen uitzien. (Rom. 8:18) In Rom. 8:23-24 omschrijft Paulus wat die heerlijkheid is waarnaar hij uitziet:    

…de verwachting van het zoonschap: de verlossing van ons lichaam. Want in die hoop zijn wij behouden.    

Interessant in het verband van mijn onderzoek alhier zijn de woorden van Paulus in Rom. 8:28-30:    

Wij weten nu, dat God alle dingen doet medewerken ten goede voor hen die God liefhebben, die volgens zijn voornemen geroepenen zijn. Want die Hij tevoren gekend heeft, heeft Hij ook tevoren bestemd to gelijkvormigheid aan het beeld zijns Zoons, opdat Hij de eerstgeborene zou zijn onder vele broederen; En die Hij tevoren bestemd heeft, dezen heeft Hij ook geroepen; en die Hij geroepen heeft, dezen heeft Hij ook gerechtvaardigd; en die Hij gerechvaardigd heeft, dezen heeft Hij ook verheerlijkt.    

He, weer dat woord verheerlijkt aan het einde van dit gedeelte. Paulus heeft even geleden (Rom.8:17) het woord verheerlijking gebruikt om de toekomst van alle gelovigen in Jezus mee aan te duiden. 

In de verzen die ik zojuist citeerde, zegt Paulus dat al die mensen die hem liefhebben, Joden en mensen uit de volken samen, volgens God's voornemen waren geroepen. De volgelingen van Jezus, of ze nou van Joodse of niet-Joodse afkomst zijn, zijn dus op dezelfde tijd - in een eeuwigheid voor de schepping - door God bestemd tot heerlijkheid.    

Wat een prachtig vergezicht van het heil dat God met de wereld voor heeft, met alle mensen die in Hem geloven, Jood en heiden.  Er is geen onderscheid in God's eeuwige raadsbesluiten tussen Joden en niet-Joden. Ieder mens die in Christus gelooft, wordt behouden en wacht de erfenis: verheerlijking in de eeuwigheid.   

Alle beloften die God door de eeuwen aan het Jodendom heeft gedaan, zullen worden waargemaakt voor hen die in Christus geloven.  En die belofte waarvan sprake is, heeft te maken met verlossing uit ons zondige bestaan, en gelijkvormigheid aan de Zoon van God.  Dat is de behoudenis van het evangelie. Rom. 8 staat bol van de christelijke toekomstverwachting die samenhangt met behoudenis. Die term als zodanig komt in dit hoofdstuk niet voor.   

Paulus omschrijft dan tenslotte in Rom. 8:31-39 dat de gelovigen in Christus overwinnaars zijn door God, te midden van de problemen waaronder ze lijden. Hij citeert in dit verband een vers uit Psalm 44:23 die daar wel enorm duidelijk alleen over Israel gaat daar. Paulus pas dat probleemloos toe op de gemeente die uit Joden en mensen uit anderen volken bestaat:    

Om Uwentwil worden wij de ganse dag gedood, wij zijn gerekend als slachtschapen. 

Maar Paulus en de gemeente in Rome laten zich daardoor niet neerdrukken. Hij zegt in Rom. 8:37-39:    

Maar in dit alles zijn wij meer dan overwinnaars door Hem, die ons heeft liefgehad. Want ik ben verzekerd, dat noch dood noch leven, noch engelen noch machten, noch heden noch toekomst, noch krachten, noch hoogte noch diepte, noch enig ander schepsel ons zal kunnen scheiden van de liefde Gods, welke is in Christus Jezus, onze Here.

Wie in Christus Jezus zijn, Jood of niet-Jood, zijn vast verbonden aan Gods liefde, zonder onderscheid; allen misten de heerlijkheid van God, maar zijn door Christus verzekerd van de hoop op de heerlijkheid van God. Samen, Joden en niet-Joden. In Christus zijn alle etnische verschillen weggevallen. 

Overigens, in Rom. 8:32 komt het Griekse woord voor dat later ook in Rom. 11:26 wordt gebruikt voor gans (Gr: pas). Het woord komt tweemaal in dit vers voor:   ...zijn eigen Zoon niet gespaard heeft, maar voor ons allen (Gr: pas) heeft overgegeven, ons met Hem ook niet alle (Gr: pas) dingen schenken?  De term kwam trouwens ook al voor in Rom. 8:22, over de ganse schepping, en in Rom. 8:28 (alle dingen). Het komt later voor in Rom. 8:37 (in dit alles). Dat woord duidt dus op allen, alle dingen, en op het geheel.